Τα Λειτουργικά Αναγνώσματα της Αγίας Γραφής κατά την Τεσσαρακοστή και την Μεγάλη Εβδομάδα

Ομιλία του π. Παντ. Κρούσκου στον Κατανυκτικό Εσπερινό στον Ι.Ν. Αγίου Αθανασίου Καλύμνου, με θέμα "Τα Λειτουργικά Αναγνώσματα της Αγίας Γραφής κατά την Τεσσαρακοστή και την Μεγάλη Εβδομάδα".

Σεβασμιώτατε Πάτερ και Δέσποτα, 

Αγαπητοί μου Πατέρες και αδελφοί,

Η Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή αποτελεί ένα από τα πιο ιερά και βαθιά πνευματικά στάδια της ζωής της Εκκλησίας. Είναι μια περίοδος που η Εκκλησία μάς καλεί να σταθούμε με μεγαλύτερη προσοχή απέναντι στον εαυτό μας, απέναντι στον Θεό και απέναντι στον αδελφό μας. Δεν είναι απλώς μια περίοδος εξωτερικής νηστείας ή τυπικής θρησκευτικής ευλάβειας. Είναι μια πορεία επιστροφής, μια εσωτερική έξοδος από την αμαρτία προς την ελευθερία του Θεού, μια πορεία που οδηγεί από τη γη στον ουρανό, από το σκοτάδι στο φως, από τον θάνατο στη ζωή.

Σε αυτή την πορεία η Εκκλησία δεν αφήνει τον άνθρωπο μόνο του. Τον συνοδεύει με την προσευχή, τη νηστεία, την υμνολογία και κυρίως με τον λόγο του Θεού. Διότι η Αγία Γραφή αποτελεί τον ζωντανό λόγο του Θεού που απευθύνεται στον άνθρωπο κάθε εποχής. Δεν είναι απλώς ένα ιερό κείμενο του παρελθόντος αλλά λόγος ζωντανός, λόγος που φωτίζει την καρδιά, που θεραπεύει την ψυχή, που καθοδηγεί τον άνθρωπο στην πορεία της σωτηρίας.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αντιμετώπισε ποτέ την Αγία Γραφή ως ένα βιβλίο που διαβάζεται μόνο ατομικά. Η Αγία Γραφή ζει μέσα στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι ύμνοι, οι ψαλμοί, οι ευχές, ακόμη και η δομή των ακολουθιών είναι γεμάτα από βιβλικά νοήματα. Όπως διδάσκει ο μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας Ιωάννης ο Χρυσόστομος, η Αγία Γραφή είναι «πνευματική τράπεζα» στην οποία η Εκκλησία προσκαλεί τους πιστούς για να τραφούν με τον λόγο του Θεού.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάθε ακολουθία της Εκκλησίας ακούμε αναγνώσματα. Η Εκκλησία, με σοφία αιώνων, έχει τοποθετήσει συγκεκριμένα βιβλικά κείμενα σε συγκεκριμένες περιόδους του εκκλησιαστικού έτους, ώστε να παιδαγωγεί πνευματικά τον άνθρωπο και να τον οδηγεί βήμα προς βήμα στο μυστήριο της σωτηρίας.

Ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Αγίας Τεσσαρακοστής η Εκκλησία μάς προσφέρει μια ολόκληρη βιβλική πορεία. Τα αναγνώσματα που ακούμε αυτές τις ημέρες δεν είναι τυχαία. Έχουν επιλεγεί με βαθιά θεολογική σοφία ώστε να ανταποκρίνονται στο πνεύμα της περιόδου: στη μετάνοια, στον πνευματικό αγώνα και στην προετοιμασία για το Πάσχα.

Κατά την περίοδο αυτή διαβάζονται κυρίως το Ευαγγέλιο κατά Μάρκον, η Προς Εβραίους Επιστολή, καθώς και από την Παλαιά Διαθήκη η Γένεσις και οι Παροιμίες Σολομώντος. Με αυτά τα αναγνώσματα η Εκκλησία μάς οδηγεί σε μια βαθιά πνευματική διαδρομή που ξεκινά από τη δημιουργία του ανθρώπου, περνά μέσα από την πτώση και τον αγώνα της ανθρωπότητας και καταλήγει στο μυστήριο της σωτηρίας που ολοκληρώνεται στον Χριστό.

Πρώτα από όλα η Εκκλησία μάς παρουσιάζει το Ευαγγέλιο κατά Μάρκον. Το Ευαγγέλιο αυτό είναι το πιο σύντομο από τα τέσσερα Ευαγγέλια, αλλά ταυτόχρονα και το πιο ζωντανό και δυναμικό. Από την πρώτη κιόλας σελίδα ακούμε το κήρυγμα του Προδρόμου που καλεί τον λαό σε μετάνοια. Το μήνυμα αυτό γίνεται το θεμέλιο ολόκληρης της σαρακοστιανής πορείας.

Ο Ευαγγελιστής παρουσιάζει τον Ιησούς Χριστός να εμφανίζεται μέσα στην ιστορία ως ο Σωτήρας που έρχεται να θεραπεύσει τον άνθρωπο. Οι σελίδες του Ευαγγελίου είναι γεμάτες από θαύματα, από θεραπείες, από στιγμές που αποκαλύπτουν τη δύναμη και την αγάπη του Θεού.

Βλέπουμε τον Χριστό να θεραπεύει τον λεπρό, να σηκώνει τον παραλυτικό, να δίνει φως στους τυφλούς, να ελευθερώνει τους ανθρώπους από τα δεσμά των δαιμονίων. Κάθε θαύμα είναι μια ακτίνα της Βασιλείας του Θεού που εισέρχεται στον κόσμο. Αυτή η βασιλική του εξουσία είναι ένας πρόλογος στον θρίαμβο του Σταυρού και της Ανάστασης. 

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύοντας τα θαύματα του Χριστού τονίζει ότι αυτά δεν γίνονται απλώς για να φανερωθεί η θεϊκή Του δύναμη, αλλά κυρίως για να φανερωθεί η άπειρη αγάπη Του προς τον άνθρωπο. Ο Χριστός σκύβει πάνω από τον πόνο του ανθρώπου και τον θεραπεύει όχι μόνο στο σώμα αλλά και στην ψυχή.

Ωστόσο το Ευαγγέλιο κατά Μάρκον δεν σταματά στα θαύματα. Σιγά σιγά οδηγεί τον αναγνώστη σε μια πορεία που καταλήγει στον Σταυρό. Προαναγγέλεται συχνά το Πάθος και οι προϋποθέσεις της σταυρώσιμης μαθητείας.Διότι η σωτηρία του κόσμου δεν πραγματοποιείται μόνο με θαύματα αλλά κυρίως με τη θυσία της αγάπης.

Ιδιαίτερη σημασία μέσα στη σαρακοστιανή περίοδο έχουν και τα ευαγγελικά αναγνώσματα των Σαββάτων. Τα Σάββατα της Τεσσαρακοστής αποτελούν μικρές αναστάσιμες αναλαμπές μέσα στο πένθιμο κλίμα της νηστείας. Η Εκκλησία μας θυμίζει ότι ο πνευματικός αγώνας δεν οδηγεί στην απελπισία αλλά στην ελπίδα. Τα ευαγγελικά αναγνώσματα των ημερών αυτών παρουσιάζουν θαύματα και γεγονότα που αποκαλύπτουν την εξουσία του Χριστού επάνω στην ασθένεια, στη φθορά και τελικά στον ίδιο τον θάνατο. Έτσι ο πιστός δεν ξεχνά ποτέ ότι ο τελικός σκοπός της σαρακοστιανής πορείας είναι η Ανάσταση. Παράλληλα τα αναγνώσματα των Σαββάτων δίνουν τον τόνο της αληθονής ερμηνείας του Νόμου, η οποία είναι η ευσπλαχνία και καταδικάζουν τον φαρισαϊσμό και την τυπολατρεία, τους μεγάλους πειρασμους της σαρακοστής.  

Παράλληλα με το Ευαγγέλιο κατά Μάρκον διαβάζεται η Προς Εβραίους Επιστολή. Το κεντρικό θέμα αυτής της επιστολής είναι η αρχιερωσύνη του Χριστού. Ο συγγραφέας της επιστολής παρουσιάζει τον Χριστό ως τον τέλειο και αιώνιο Αρχιερέα που προσφέρει τη θυσία για τη σωτηρία του κόσμου.

Στην Παλαιά Διαθήκη οι ιερείς προσέφεραν θυσίες στον ναό της Ιερουσαλήμ. Οι θυσίες αυτές όμως επαναλαμβάνονταν συνεχώς, γιατί δεν μπορούσαν να δώσουν την οριστική λύση στο πρόβλημα της αμαρτίας.

Ο Χριστός όμως προσφέρει μια θυσία μοναδική και ανεπανάληπτη. Δεν προσφέρει ζώα ούτε υλικά δώρα. Προσφέρει τον ίδιο τον εαυτό Του.

Ο μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας Βασίλειος ο Μέγας διδάσκει ότι η θυσία του Χριστού αποτελεί το ύψιστο σημείο της θείας αγάπης. Ο Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο με βία αλλά με αυτοπροσφορά. Ο Σταυρός είναι η απόλυτη έκφραση της αγάπης του Θεού για τον άνθρωπο.

Στις καθημερινές ακολουθίες της Σαρακοστής η Εκκλησία μάς οδηγεί ακόμη πιο πίσω, στην αρχή της ανθρώπινης ιστορίας, μέσα από το βιβλίο της Γενέσεως. Εκεί ακούμε για τη δημιουργία του κόσμου και για τη δημιουργία του ανθρώπου «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού».

Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για να ζει σε κοινωνία με τον Θεό. Δημιουργήθηκε για την αθανασία και τη θέωση. Όμως η αμαρτία των πρωτοπλάστων έφερε την πτώση.

Η πτώση αυτή αποτελεί την αρχή της τραγωδίας της ανθρωπότητας. Από αυτήν προέρχονται η φθορά, ο πόνος και ο θάνατος.

Στις επόμενες σελίδες της Γενέσεως βλέπουμε τα τραγικά αποτελέσματα της πτώσης: τον φόνο του Άβελ από τον Κάιν, τη διαφθορά του κόσμου που οδηγεί στον κατακλυσμό, τη σύγχυση των ανθρώπων στον πύργο της Βαβέλ.

Ιδιαίτερα ο κατακλυσμός αποτελεί ένα γεγονός με βαθύ θεολογικό νόημα. Ο Θεός καθαρίζει τον κόσμο από την αμαρτία και σώζει τον δίκαιο Νώε μέσα στην κιβωτό. Οι Πατέρες της Εκκλησίας είδαν στο γεγονός αυτό μια προτύπωση της σωτηρίας που θα πραγματοποιηθεί στον Χριστό. Η κιβωτός του Νώε θεωρήθηκε τύπος της Εκκλησίας που σώζει τον άνθρωπο μέσα από τα κύματα της αμαρτίας και του θανάτου. Το νερό του κατακλυσμού θεωρήθηκε επίσης προτύπωση του βαπτίσματος, μέσω του οποίου ο άνθρωπος καθαρίζεται από την αμαρτία και αναγεννάται σε νέα ζωή.

Όμως η ιστορία της Γενέσεως δεν τελειώνει με την αμαρτία. Εκεί αρχίζει η ιστορία της σωτηρίας. Ο Θεός καλεί τον Αβραάμ και υπόσχεται ότι μέσα από το γένος του θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας βλέπουν στις μορφές των Πατριαρχών προτυπώσεις του Χριστού. Ο Ισαάκ που οδηγείται για θυσία από τον πατέρα του αποτελεί μια συγκλονιστική εικόνα της θυσίας του Χριστού.

Ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος που προδίδεται από τα αδέλφια του αλλά τελικά γίνεται σωτήρας του λαού του είναι επίσης μια προτύπωση του Χριστού.

Μαζί με τη Γένεση διαβάζεται το βιβλίο των Παροιμιών του Σολομώντος. Οι Παροιμίες είναι ένα βιβλίο σοφίας που διδάσκει τον άνθρωπο πώς να ζει με σύνεση, ταπείνωση και εγκράτεια.

Η Σαρακοστή είναι μια περίοδος πνευματικής παιδαγωγίας. Δεν είναι μόνο αποχή από τροφή αλλά κυρίως αγώνας εναντίον των παθών.

Ο μεγάλος ασκητικός Πατέρας Εφραίμ ο Σύρος διδάσκει ότι η αληθινή νηστεία είναι η απομάκρυνση από την αμαρτία, η καταλλαγή με τον αδελφό και η ταπείνωση της καρδιάς.

Το νόημα των Παροιμιών βρίσκεται στην κατανόηση ότι ο άνθρωπος για να δικαιωθεί πρέπει να αποκτησει φόβο Θεού, συντριβή και ταπείνωση έναντι του μεγαλείου του Θεού. Απο αυτό το σημείο αρχίζει να ενεργεί εντός του η σοφία. 

Μετά τα αναγνώσματα της Παλαιάς Διαθήκης ακούγεται η χαρακτηριστική φράση της ακολουθίας: «Φως Χριστού φαίνει πάσι». Με αυτή τη φράση η Εκκλησία μάς θυμίζει ότι ακόμη και στην Παλαιά Διαθήκη είναι ο ίδιος ο Χριστός που προετοιμάζει τη σωτηρία του κόσμου, το φως το αληθινό, ο Θεός παλαιάς και νεας διαθήκης. .

Στην έκτη ώρα της ημέρας διαβάζεται ο μεγάλος προφήτης Ησαΐας. Ο προφήτης αυτός δεν καλεί μόνο τον λαό σε μετάνοια αλλά εξηγεί και το βαθύτερο νόημα της μετάνοιας. Για τον Ησαΐα η μετάνοια δεν είναι απλώς μια εξωτερική θρησκευτική πράξη αλλά μια εσωτερική μεταμόρφωση της καρδιάς. Ο προφήτης ελέγχει τον λαό όταν νηστεύει τυπικά αλλά ταυτόχρονα αδικεί τον αδελφό του. Και αποκαλύπτει ποια είναι η αληθινή νηστεία: να λύνονται τα δεσμά της αδικίας, να ελευθερώνονται οι καταπιεσμένοι, να μοιράζεται το ψωμί με τον πεινασμένο και να ανοίγει η καρδιά προς τον πάσχοντα άνθρωπο.

Όταν φθάσουμε στη Μεγάλη Εβδομάδα, τα αναγνώσματα αποκτούν ακόμη πιο βαθύ νόημα. Η Εκκλησία μάς εισάγει σταδιακά στο μυστήριο των Παθών του Χριστού. Διαβάζεται η Έξοδος, όπου περιγράφεται το πρώτο Πάσχα και η απελευθέρωση του λαού του Ισραήλ από τη δουλεία της Αιγύπτου. Το γεγονός αυτό προεικονίζει την απελευθέρωση ολόκληρης της ανθρωπότητας από τη δουλεία της αμαρτίας μέσω του Χριστού.

Διαβάζεται επίσης το βιβλίο του Ιώβ. Ο δίκαιος Ιώβ, μέσα στον πόνο και στις δοκιμασίες του, γίνεται ζωντανή εικόνα του πάσχοντος Χριστού που υπομένει τα πάντα με ταπείνωση και εμπιστοσύνη στον Θεό.

Και τέλος ακούμε τις προφητείες του Ιεζεκιήλ, ο οποίος βλέπει το συγκλονιστικό όραμα της αναστάσεως των νεκρών. Τα ξερά οστά ζωντανεύουν με τη δύναμη του Θεού, προαναγγέλλοντας τη νίκη της ζωής επάνω στον θάνατο.

Με αυτόν τον τρόπο η Εκκλησία μάς οδηγεί μέσα από μια ολόκληρη βιβλική πορεία: από τη δημιουργία στην πτώση, από την πτώση στη μετάνοια, από τη μετάνοια στον Σταυρό και από τον Σταυρό στην Ανάσταση.

Διαβάζονται επίσης προφητείες από τον Ησαΐα και τον Ιερεμία, οι οποίες προλέγουν τα Πάθη του Μεσσία και τα περίφημα παλαιοδιαθηκικά αναγνώσματα το πρωΐ του Μεγάλου Σαββάτου με αποκορύφωμα τον Ύμνο των Τριών Παίδων, μια παγκόσμια δοξολογία για την χαρα της ανάστασης. Τα ευαγγελικά αναγνώσματα των ημερών αφηγούνται την πορεία του Χριστού στα Πάθη και την Ανασταση και είναι περικοπές και από τα τέσσερα ευαγγέλια. 

Στην πορεία αυτή ιδιαίτερη θέση κατέχει και ο Μεγάλος Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης. Ο Κανών αυτός αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά κείμενα της εκκλησιαστικής υμνογραφίας. Σε κάθε του τροπάριο γίνεται αναφορά σε πρόσωπα και γεγονότα της Αγίας Γραφής. Ο πιστός βλέπει μπροστά του ολόκληρη τη βιβλική ιστορία: από τον Αδάμ και την Εύα μέχρι τους προφήτες και τους δικαίους. Και μέσα από αυτή την ιστορία καλείται να αναγνωρίσει τη δική του πτώση και να επιστρέψει στον Θεό με δάκρυα μετανοίας.

Παράλληλα η περίοδος της Σαρακοστής είναι και η περίοδος κατά την οποία ένα άλλο σπουδαίο βιβλίο της αγίας Γραφής, το Ψαλτήρι κατέχει κεντρική θέση στις ακολουθίες.Οι ψαλμοί του Δαβίδ εκφράζουν όλο το φάσμα της ανθρώπινης ψυχής: τη χαρά, τη λύπη, την ελπίδα, τη μετάνοια. Κατά την Τεσσαρακοστή το Ψαλτήρι διαβάζεται ολόκληρο πολλές φορές , από την νυχτερινή ακολουθία πριν το ξημέρωμα έως το Απόδειπνο και πάλι ολόκληρα καθίσματα εντός ή εκτος ακολουθιών, διότι οι ψαλμοί αποτελούν την κατεξοχήν προσευχή της Εκκλησίας και σχολείο πνευματικής ζωής. Μαζί με το Ψαλτήρι διαβάζονται στο Όρθρο και οι εννεα ωδές , οκτώ αποσπάσματα από την Παλαια Διαθήκη( Έξοδος, Δευτερονόμιον, Βασιλείες, Αββακούμ, Ησαΐας , Ιωνάς, Δανιηλ ) και ένα από το ευαγγέλιο του Λουκά( ωδή της Θεοτόκου και του Ζαχαρία) .

Αδελφοί μου,

Η Αγία Γραφή δεν είναι απλώς ένα βιβλίο του παρελθόντος. Είναι ο ζωντανός λόγος του Θεού που μιλά και σήμερα στην καρδιά μας. Μέσα από τα αναγνώσματα της Εκκλησίας αναγνωρίζουμε τη δική μας ιστορία. Η πτώση του Αδάμ είναι και η δική μας πτώση. Οι αγώνες των δικαίων είναι και οι δικοί μας αγώνες. Και η ελπίδα της Αναστάσεως είναι η ελπίδα κάθε ανθρώπου.

Η Εκκλησία μάς καλεί λοιπόν να βαδίσουμε τη σαρακοστιανή πορεία όχι επιφανειακά αλλά με βαθιά μετάνοια. Να αφήσουμε πίσω μας ό,τι μας χωρίζει από τον Θεό και να ανοίξουμε την καρδιά μας στη χάρη Του.

Αν ζήσουμε έτσι την περίοδο αυτή, τότε η Ανάσταση του Χριστού δεν θα είναι απλώς μια εορτή του ημερολογίου. Θα γίνει εμπειρία ζωής. Θα γίνει το φως που φωτίζει την ύπαρξή μας και μεταμορφώνει ολόκληρη τη ζωή μας.

Ας προχωρήσουμε λοιπόν με πίστη, ταπείνωση και ελπίδα στον πνευματικό αυτό δρόμο, ώστε όταν φθάσουμε στο Άγιο και λαμπροφόρο Πάσχα να μπορέσουμε να ψάλουμε με αληθινή χαρά και καθαρή καρδιά:

Χριστός Ανέστη.

Αμήν.