Η ζωή των γυναικών στο Ιράν πριν και μετά την Ισλαμική επανάσταση του 1979

Γράφει η Δανάη Δούκα

Σε όλη την πορεία της ιστορίας, οι γυναίκες στο Ιράν έπαιξαν πολλούς και σημαντικούς ρόλους και συνέβαλαν στην κοινωνία, ώσπου ξέσπασε η Ισλαμική Επανάσταση μετέβαλλε τα έως τότε δεδομένα αναφορικά με τη ζωή αυτών των γυναικών ειδικότερα τα δικαιώματά τους. Το συγκεκριμένο άρθρο εξετάζει συγκριτικά τη θέση των γυναικών στο Ιράν πριν και μετά την Ισλαμική Επανάσταση, εστιάζοντας στις νομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές.

Αναλυτικότερα, τις δεκαετίες πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν κυβερνούσε ο βασιλιάς Ρεζά Σάχης Παχλαβί, γνωστός απλώς ως ο Σάχης. Αν και η δικτατορία του Σάχη κατέστελλε τις διαφωνίες και περιόριζε τις πολιτικές ελευθερίες, ο ίδιος ώθησε τη χώρα προς έναν δυτικότροπο, κοσμικό εκσυγχρονισμό, επιτρέποντας έναν βαθμό πολιτιστικής ελευθερίας. Κατά την εποχή, λοιπόν, του Σάχη υπήρξε μια δραστική αλλαγή σε ό,τι αφορά τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία του Ιράν ευρύτερα. Ειδικότερα, ο Σάχης παραχώρησε στις γυναίκες δικαίωμα ψήφου, ενώ όλο και περισσότερες εντάσσονταν στο εργατικό δυναμικό. Ο Νόμος του 1967 για την Προστασία της Οικογένειας τους έδωσε μεγαλύτερα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στο διαζύγιο και την απαγόρευση του γάμου κάτω από την ηλικία των 15 ετών. Επίσης, απαγορεύτηκε το χιτζάμπ, δηλαδή το ένδυμα με το οποίο κάλυπταν οι γυναίκες όλο τους το πρόσωπο εκτός από τα μάτια (Μπουρλάκης, 2022).

Ιστορικά, η παράδοση στο Ιράν ήθελε τις γυναίκες να περιορίζονται στο σπίτι τους και να διαχειρίζονται το νοικοκυριό, περιοριζόμενες στην ανατροφή των παιδιών τους. Επί τη δικτατορία του Σάχη, οι μισθοί των ανδρών ήταν ίσοι με των γυναικών ενώ μπορούσαν να συμμετέχουν εξίσου στα δημόσια αξιώματα. Αξίζει, επίσης, να τονιστεί ότι οι γυναίκες είχαν ενεργή παρουσία στην Ισλαμική Επανάσταση. Ωστόσο, το σύνταγμα του Ιράν που επήλθε μετά την Επανάσταση του 1979 επέβαλε με το άρθρο 20 νομικό κώδικα που τηρεί εν ισχύι το νόμο της Σαρίας. Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτό οι γυναίκες κληρονομούν μισή από την περιουσία που θα κληρονομούσε ένας άντρας και η αποζημίωση για τον θάνατο μιας γυναίκας είναι επίσης η μισή. Οι ρυθμίσεις αυτές θεσμοθετούν την ανισότητα των φύλων στο νομικό σύστημα.

Ο νόμος της Σαρία εξακολουθεί να ευνοεί τους άνδρες έως και σήμερα, παρότι το άρθρο 21 του ισχύοντος συντάγματος, καθώς και μερικοί νόμοι που ψηφίστηκαν από το Κοινοβούλιο, παρέχουν στις γυναίκες ορισμένα πλεονεκτήματα λ.χ. να οδηγούν, να κατέχουν δημόσια αξιώματα και να φοιτούν στο πανεπιστήμιο (Μπουρλάκης, 2022). Όμως, η μη κάλυψη του προσώπου τους μπορεί να τιμωρηθεί από τον νόμο, ενώ όταν βρίσκονται σε δημόσια θέα, τα μαλλιά και το δέρμα, εκτός από το πρόσωπο και τα χέρια, πρέπει να καλύπτονται αυστηρά (Μπουρλάκης, 2022).Πριν από την επανάσταση, το χιτζάμπ φοριόταν ήδη ευρέως, αλλά πολλές γυναίκες επέλεγαν επίσης να φορούν ρούχα δυτικού τύπου, συμπεριλαμβανομένων στενών τζιν, μίνι φούστες και μπλουζάκια με κοντά μανίκια (In.gr, 2022). «Οι γυναίκες στο Ιράν δεν διαφέρουν από τις γυναίκες σε όλο τον κόσμο και το να πηγαίνουν για ψώνια είναι απλώς ένας τρόπος για να ξεφεύγουν από το καθημερινό άγχος», αναφέρει χαρακτηριστικά η βαρόνη Αφσάρ ,Καθηγήτρια Σπουδών Φύλου στο Πανεπιστήμιο του York, η οποία μεγάλωσε στο Ιράν τη δεκαετία του 1960 (BBC, 2019). Αξίζει, συνεπώς, να σημειωθεί ότι η υποχρεωτική ενδυμασία αποτελεί βασικό μηχανισμό κοινωνικού ελέγχου των γυναικών.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου Παχλαβί, δηλαδή του Σάχη, η πρόοδος όσον αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στην εκπαίδευση και την εργασία ήταν σημαντική, κυρίως στις αστικές περιοχές. Μάλιστα, από το 1965 έως το 1966, το ποσοστό των αναλφάβητων γυναικών μειώθηκε κατά 11%. Την αύξηση της συμμετοχής στην εκπαίδευση ακολούθησε και η ενίσχυση της συμμετοχής τους σε διάφορους εργασιακούς τομείς κατά την περίοδο 1956-1966, κατά την οποία διέπρεψαν σε πλειάδα τομέων, όπως η βιολογία, οι αγροτικές σπουδές, η ιατρική, η διδασκαλία, η νομική και τα οικονομικά, γεγονός που τους έδωσε πολιτική δύναμη (Μπουρλάκης, 2022).

Ωστόσο, η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 που ακολούθησε άλλαξε την πορεία αυτή, φέρνοντας σεισμικές αλλαγές στο Ιράν, ιδίως για τις γυναίκες, ανατρέποντας τα μέχρι τότε δεδομένα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο νέος Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Χομεϊνί, διέταξε ότι όλες οι γυναίκες έπρεπε να φορούν την ισλαμική μαντίλα, ανεξάρτητα από θρησκεία ή υπηκοότητα, ενώ οι ισλαμικές αρχές επέβαλαν έναν υποχρεωτικό κώδικα ενδυμασίας που απαιτούσε από όλες τις γυναίκες να φορούν χιτζάμπ (BBC, 2019). Όσον αφορά, λοιπόν, την αμφίεση, η γυναίκα έπρεπε να κυκλοφορεί καλύπτοντας υποχρεωτικά τα αυτιά και το λαιμό, ενώ το μακιγιάζ δεν επιτρεπόταν εξίσου. Το 1981 το πέπλο έγινε υποχρεωτικό και τα καλλυντικά απαγορεύτηκαν, ενώ εισήχθησαν επίσης σκληρές τιμωρίες από την αστυνομία ηθικής, όπως η αφαίρεση του κραγιόν με μια λεπίδα ξυραφιού (Μπουρλάκης, 2022).

«Δεν μπορείτε να σταματήσετε τις γυναίκες από το να περπατούν στους δρόμους του Ιράν, αλλά δεν θα βλέπατε σήμερα τα σκουλαρίκια και το μακιγιάζ μιας γυναίκας να είναι τόσο εμφανή», επισημαίνει η Καθηγήτρια Αφσάρ (BBC, 2019). Πάνω στο συγκεκριμένο θέμα, ο Χομεϊνί τόνισε σε ηχογραφημένο κήρυγμα πως «Η κυβέρνηση αντλεί την νομιμοποίησή της από τον Θεό, και η σωστή κυβέρνηση απαιτεί μια ριζική ισλαμική αναδόμηση της κοινωνίας» (Kazmir, 2019). Συνεπώς, η ανατροπή του Σάχη και η άνοδος του στην εξουσία ως νέου ηγέτη του Ιράν είχαν μακροπρόθεσμες και άμεσες συνέπειες για τις γυναίκες (Kazmir, 2019). «Οι Ιρανές γυναίκες στην ουσία φορούν ό,τι θέλουν αρκεί να είναι πίσω από κλειστές πόρτες», εξηγεί η Καθηγήτρια Αφσάρ (BBC, 2019).

Σταδιακά, τα ζητήματα και οι διαμαρτυρίες κατά του πέπλου έγιναν σύμβολα της αντίστασης ενάντια στο ισλαμικό καθεστώς. Η αστυνομία έχει δηλώσει ότι όποια γυναίκα συμμετέχει σε διαδηλώσεις κατά της υποχρεωτικής χιτζάμπ μπορεί να αντιμετωπίσει ποινή φυλάκισης έως και 10 ετών. Οι διαμαρτυρίες κατά της υποχρεωτικής χιτζάμπ συνεχίστηκαν με την ανταπόκριση να γίνεται μεγαλύτερη. Ειδικότερα, τον Δεκέμβριο του 2017 και τον Ιανουάριο του 2018, αρκετές γυναίκες έβγαλαν τις μαντίλες τους για να διαμαρτυρηθούν, οι οποίες έγιναν γνωστές ως «τα κορίτσια της οδού Επανάστασης». Ως συμπέρασμα, θα μπορούσε κανείς να επισημάνει πως η τιμωρία επιβάλλεται όχι μόνο σε όσους διαμαρτύρονται, αλλά και σε αυτούς που τους υπερασπίζονται (Μπουρλάκης, 2022).

Επιπλέον, σχετικά με τις σπουδές η Καθ Αφσάρ, τονίζει χαρακτηριστικά ότι: «Προσπάθησαν να σταματήσουν τις γυναίκες να πηγαίνουν στο πανεπιστήμιο, αλλά υπήρξε τόσο μεγάλη αντίδραση που αναγκάστηκαν να τις αφήσουν να επιστρέψουν» (BBC, 2019). «Μερικοί μορφωμένοι άνθρωποι έφυγαν από το Ιράν, και οι αρχές συνειδητοποίησαν ότι για να διοικήσουν τη χώρα έπρεπε να μορφώσουν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες» (BBC, 2019). Η κουλτούρα της εκπαίδευσης για τις γυναίκες καθιερώθηκε από την εποχή της επανάστασης, που ακόμη και μετά το ξέσπασμά της, μεγάλος αριθμός γυναικών εισήλθε στη δημόσια διοίκηση και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ το 1996 συνολικά 14 γυναίκες εξελέγησαν στην Ισλαμική Συμβουλευτική Συνέλευση (Μπουρλάκης, 2022).

Κάποιες παλαιές καθημερινές συνήθειες συνεχίστηκαν και έπειτα από την επανάσταση, λ.χ. το πικνικ, που αποτελούσε σημαντικό μέρος της ιρανικής κουλτούρας, δεν έχει αλλάξει, αλλά οι προσευχές της Παρασκευής, εξακολουθούν να χαίρουν απολαύσεως σε μεγάλο βαθμό, μόνο από το αντίθετο φύλο. Η γυναίκα, επιπλέον, δεν θα επιτρεπόταν να μπει στο ίδιο δωμάτιο με τους άντρες (BBC, 2019). Το 2005 στις Ιρανές γυναίκες απαγορεύεται να κάνουν μπάνιο δημόσια φορώντας μαγιό. «Οι άντρες και οι γυναίκες δεν πρέπει να κολυμπούν μαζί, αλλά να βρίσκουν τρόπους να το παρακάμψουν» λέει η Καθηγήτρια Αφσάρ (BBC, 2019).

Παράλληλα, ένα κάλυμμα που κρύβει το σώμα από το κεφάλι μέχρι τα πόδια και αφήνει μόνο το πρόσωπο ακάλυπτο, που ονομάζεται μαύρο τσαντόρ, αποτελεί ένα μεγάλο κομμάτι υφάσματος, που αρνούνται να φορέσουν όλες οι γυναίκες (BBC, 2019). Η Γιασμίν Αλιζαντέ, η οποία είχε από πρώτο χέρι βιώσει τις συνέπειες του ασφυκτικού κρατισμού της ισλαμικής δημοκρατίας, διηγείται πως: «Λίγο ή πολύ όλες οι γυναίκες στο Ιράν έχουν έρθει αντιμέτωπες με την αστυνομία ηθών που θα τις σταματήσει στον δρόμο για να τους κάνει παρατήρηση για το χιτζάμπ τους ή να ρωτήσει “γιατί είσαι έτσι βαμμένη;”». Ήμουν πολύ μικρή και όμως θυμάμαι να περπατάω με τη μητέρα μου στον δρόμο και να μας σταματά μια κυρία για να της πει να βάλει τη φράντζα της μέσα στο χιτζάμπ» (Δημά, 2026).

Επομένως, έπειτα από τόση καταπίεση, δεν άργησαν να ξεσπάσουν τα αιματηρά επεισόδια. Στις 8 Μαρτίου του 1979, γνωστή και ως η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας, περισσότερες από εκατό χιλιάδες γυναίκες από όλα τα κοινωνικά στρώματα, πλημμύρισαν τους δρόμους της Τεχεράνης με σκοπό να διαδηλώσουν κατά του νόμου (Rastegar, 2026). Όταν η 22χρονη Mahsa Jina Amini ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από την αστυνομία ηθών με την κατηγορία ότι φορούσε «ακατάλληλο» χιτζάμπ, η κοινωνία εξεγέρθηκε (Rastegar, 2026).Ο θάνατός της λειτούργησε ως καταλύτης για μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα. Ακολούθως, νεαρά κορίτσια έκαψαν πέπλα στους δρόμους, καθώς οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε περισσότερες από 285 πόλεις (Rastegar, 2026). Σε κάθε εθνοτική, ταξική και γενεαλογική γραμμή, οι Ιρανοί ενώθηκαν για να απαιτήσουν το τέλος του ασφυκτικού ελέγχου της Ισλαμικής Δημοκρατίας στις ζωές τους (Rastegar, 2026). Η απάντηση του καθεστώτος ήταν μεθοδική και βάναυση και είχε ως αποτέλεσμα των θάνατο χιλιάδων ανθρώπων.

Δεδομένο ήταν πως στον πυρήνα των αντιποίνων βρίσκονταν οι γυναίκες. Κατόπιν αυτών των γεγονότων, υπήρξαν σοβαρές καταγγελίες για εκτεταμένη βία και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Νασρίν Σολουντέχ, Ιρανή δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων που υπερασπίστηκε γυναίκες που διώκονταν για διαμαρτυρίες για την υποχρεωτική χιτζάμπ και καταδικάστηκε σε 38 χρόνια φυλάκιση και 148 μαστιγώματα (Μπουρλάκης, 2022).Αυτή η βία δεν ήταν περιπτωσιακή, αλλά βασιζόταν στον νόμο και χρησιμοποιήθηκε ως δίαυλος διαμόρφωσης της καθημερινής ζωής, συνεχιζόμενη για 46 χρόνια (Rastegar, 2026).

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα που καταδεικνύει τη διαφορά των γυναικείων δικαιωμάτων στο Ιράν πριν και μετά την επανάσταση, αποτελεί η παραχώρηση άδειας στις γυναίκες για την παρακολούθηση αθλητικών εκδηλώσεων (BBC, 2019). Παρόλο που τo 2008 δεν απαγορευόταν επίσημα στις γυναίκες να παρακολουθούν αγώνες ποδοσφαίρου ανδρών στο Ιράν, συχνά τους αρνούνταν την είσοδο στα γήπεδα και ορισμένες από αυτές που το επιχείρησαν, τέθηκαν υπό κράτηση (BBC, 2019). Παράλληλα, τον μήνα που διανύουμε εν έτει 2026, μια ομάδα Ιρανών ποδοσφαιριστών κατακρίθηκε διότι παρέμεινε σιωπηλή κατά το άκουσμα του εθνικού ύμνου, γεγονός που κατέστησε την πράξη αυτή καθαρά ως αντίδραση προς το καταπιεστικό καθεστώς της χώρας τους (Ναυτεμπορική, 2026). Μάλιστα, ένας κρατικός παρουσιαστής τις χαρακτήρισε προδότριες εν καιρώ πολέμου, επειδή διαμαρτυρήθηκαν, έστω και σιωπηλά, για την εν λόγω κατάσταση, με κίνδυνο την ίδια τους τη ζωή (Ναυτεμπορική, 2026).

Εν κατακλείδι, στο Ιράν δέσποζε ένας κόσμος που φαινόταν πιο αισιόδοξος για τις γυναίκες πριν από την επανάσταση του 1979. Ακόμα και αν δεν αποτελούσε το ιδανικό πρότυπο, τους υποσχόταν ένα μέλλον ασφαλέστερο και σαφώς πιο ελεύθερο από αυτό στο οποίο ήταν καταδικασμένες να ζουν, μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Χομεϊνί, έως και αυτήν τη στιγμή. Οι αγώνες για την ελευθερία και τα υπόλοιπα δικαιώματά τους συνεχίζονται, ενώ οι ελευθερίες περιορίζονται και με τον χρόνο, τείνουν να εξαφανίζονται. Ασφαλώς, δεν πρέπει αν λησμονηθεί πως όταν παραχωρούνται δικαιώματα στις γυναίκες, ο κόσμος γίνεται καλύτερος για όλους τους ανθρώπους, τόσο περιφερειακά όσο και παγκόσμια. Με λίγα λόγια, η Ισλαμική Επανάσταση επέφερε σημαντικές αλλαγές στο νομικό και κοινωνικό καθεστώς των γυναικών, περιορίζοντας δικαιώματα που είχαν κατακτηθεί τις προηγούμενες δεκαετίες.

 

Βιβλιογραφία/ Πηγές:

BBC (2019) Iranian women – before and after the Islamic Revolution.BBC. Διαθέσιμο σε:https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47032829

In.gr. (2022). Ιρανές γυναίκες στην Τεχεράνη πριν και μετά την Ισλαμική Επανάσταση.In.gr. Διαθέσιμο σε: Ιρανές γυναίκες στην Τεχεράνη πριν και μετά την Ισλαμική Επανάσταση | in.gr

Munr Kazmir. (2019).Before and After: Iran 1979.International Policy Digest. Διαθέσιμο σε:https://intpolicydigest.org/before-and-after-iran-1979/

Roya Rastegar. (2026). Iranian women just want their pre-1979 lives back. Νew York Post. Διαθέσιμο σε: https://nypost.com/2026/03/20/opinion/iranian-women-just-want-their-pre-1979-lives-back/

Δέσποινα Δημά. (2026). 4 Ιρανές που ζουν στην Ελλάδα διηγούνται στο ΒΗΜΑ τις συγκλονιστικές ιστορίες τους. Το Βήμα. Διαθέσιμο σε:4 Ιρανές που ζουν στην Ελλάδα διηγούνται στο ΒΗΜΑ τις συγκλονιστικές ιστορίες τους – ΤΟ ΒΗΜΑ

Ναυτεμπορική. (2026). Από τα γήπεδα σε μυστικό καταφύγιο: Οι Ιρανές που δεν τραγούδησαν τον ύμνο και ξέρουν τι σημαίνει. Ναυτεμπορική. Διαθέσιμο σε: Από τα γήπεδα σε μυστικό καταφύγιο: Οι Ιρανές που δεν τραγούδησαν τον ύμνο – και ξέρουν τι σημαίνει

Νίκος Μπουρλάκης. (2022).Οι γυναίκες στο Ιράν: Μια παράξενη ως απάνθρωπη ιστορία. Γεωστρατηγικά. Διαθέσιμο σε: Οι γυναίκες στο Ιράν: Μια παράξενη ως απάνθρωπη ιστορία

Πηγή εικόνας εξωφύλλου:

Η εικόνα αποτελεί δημιουργία της αναλύτριας με χρήση εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ)