Αζερμπαϊτζάν – Τουρκία: Ρωγμές στο δόγμα «δύο κράτη, ένα έθνος»

 Γράφει ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος, αντιστράτηγος ε.α. & Γεωπολιτικός Αναλυτής,

  Η αντιπαράθεση για την ισλαμική μαντίλα στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν αποκαλύπτει μια βαθύτερη σύγκρουση: ποιος αποφασίζει για την ταυτότητα, τη θρησκευτική πολιτική και τις στρατηγικές επιλογές του Μπακού; Η Τουρκία θεωρεί ότι διαθέτει ιδιαίτερο ρόλο στον τουρκόφωνο και μουσουλμανικό κόσμο. Ο Αλίγιεφ, όμως, δεν φαίνεται διατεθειμένος να δεχθεί ότι η στενή συμμαχία με την Άγκυρα συνεπάγεται πολιτική υποταγή. Και στο βάθος βρίσκεται το Ισραήλ, με το οποίο το Αζερμπαϊτζάν έχει αναπτύξει μια στρατηγική σχέση που υπερβαίνει κατά πολύ τις συμβατικές διπλωματικές επαφές.

Η μαντίλα που έγινε γεωπολιτικό ζήτημα

  Όταν δύο κράτη που διακηρύσσουν ότι αποτελούν «ένα έθνος σε δύο κράτη» φθάνουν στο σημείο να αλληλοκατηγορούνται δημοσίως για πολιτική παρέμβαση και ηγεμονικές συμπεριφορές, το πρόβλημα δεν είναι απλώς μια διαφωνία για τη θρησκεία. Είναι ζήτημα κυριαρχίας, πολιτικής επιρροής και διαφορετικών αντιλήψεων για τη θέση κάθε χώρας στην περιφερειακή τάξη.

  Η αφορμή δόθηκε από τους νέους κανόνες σχολικής ενδυμασίας στο Αζερμπαϊτζάν. Στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, η κυβέρνηση τροποποίησε το σχετικό πλαίσιο, προβλέποντας περιορισμούς σε πρόσθετα στοιχεία ένδυσης που θεωρούνται ασύμβατα με τη σχολική στολή και την αρχή του κοσμικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Αν και η ρύθμιση δεν κατονομάζει ρητά το χιτζάμπ, η εφαρμογή της οδήγησε στην απομάκρυνση μαθητριών και εκπαιδευτικών που φορούσαν ισλαμική μαντίλα από σχολικές αίθουσες. Ακολούθησαν διαμαρτυρίες στο Αζερμπαϊτζάν και στην Τουρκία.

  Το ζήτημα αυτό αναδεικνύει τις αντιφάσεις ενός κράτους με μουσουλμανική πλειονότητα, το οποίο επιδιώκει να διατηρήσει τον κοσμικό χαρακτήρα των θεσμών του και ταυτόχρονα να διαχειριστεί τις θρησκευτικές ευαισθησίες της κοινωνίας του.

Η Άγκυρα παρεμβαίνει και το Μπακού αντιδρά

  Στην Τουρκία, πολιτικοί του κυβερνώντος AKP και ο Οκτάι Σαράλ, σύμβουλος του Ερντογάν, επέκριναν σφοδρά τους περιορισμούς. Παράλληλα, θρησκευτικές οργανώσεις πραγματοποίησαν συγκέντρωση έξω από το προξενείο του Αζερμπαϊτζάν στην Κωνσταντινούπολη. Η αντίδραση του Μπακού υπήρξε ασυνήθιστα σκληρή.

  Στις 13 Οκτωβρίου, το Νέο Κόμμα του Αζερμπαϊτζάν, υπό την ηγεσία του Ιλχάμ Αλίγιεφ, κατηγόρησε το AKP ότι εργαλειοποιεί το ζήτημα της μαντίλας και επιχειρεί να ασκήσει πολιτική πίεση σε ένα κυρίαρχο κράτος. Τονίστηκε επίσης ότι κανένα μουσουλμανικό κράτος δεν έχει δικαίωμα να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από τα υπόλοιπα ή να επιβάλλει τη θέλησή του σε άλλους λαούς.

  Η δημόσια κριτική Τούρκων πολιτικών και οι διαδηλώσεις θρησκευτικών οργανώσεων είναι καταγεγραμμένα γεγονότα και πολλοί υποπτεύονται ότι τουρκικές υπηρεσίες υποκίνησαν τις διαδηλώσεις στο Αζερμπαϊτζάν.

«Δύο κράτη, ένα έθνος» – αλλά ποιος είναι ο ηγεμόνας;

  Το σύνθημα «δύο κράτη, ένα έθνος» συμπυκνώνει την ιστορική, γλωσσική, πολιτισμική και στρατηγική εγγύτητα Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν. Η τουρκική υποστήριξη υπήρξε σημαντική για την ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων του Αζερμπαϊτζάν, ενώ η συνεργασία των δύο χωρών επεκτείνεται στην ενέργεια, στις μεταφορές και στην άμυνα.

  Αλλά οι συμμαχίες δεν καταργούν τα εθνικά συμφέροντα. Και η κοινή ταυτότητα δεν συνεπάγεται κοινή αντίληψη για την κατανομή της ισχύος.

  Η Τουρκία του Ερντογάν επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως κεντρικού πολιτικού και στρατηγικού παράγοντα στον μουσουλμανικό κόσμο. Η επίκληση της θρησκευτικής αλληλεγγύης αποτελεί ένα από τα εργαλεία αυτής της πολιτικής. Το Αζερμπαϊτζάν, αντιθέτως, έχει οικοδομήσει ένα ιδιότυπο κρατικό μοντέλο. Μουσουλμανική κοινωνία, κοσμικοί θεσμοί, αυστηρός πολιτικός έλεγχος στο εσωτερικό και εξωτερική πολιτική που καθοδηγείται κυρίως από το εθνικό συμφέρον.

  Ο Αλίγιεφ δεν επιθυμεί η στενή σχέση με την Τουρκία να μετατραπεί σε δικαίωμα της Άγκυρας να παρεμβαίνει στις εσωτερικές επιλογές του Μπακού. Η αντίδρασή του αποτελεί, επομένως, μήνυμα προς την τουρκική ηγεσία. Η συμμαχία είναι στρατηγική, όχι σχέση κηδεμονίας.

Το Ισραήλ: Ο στρατηγικός εταίρος που δεν χωρά στα στερεότυπα

  Για να γίνει κατανοητή η στάση του Αζερμπαϊτζάν, πρέπει να εξεταστεί και η σχέση του με το Ισραήλ. Οι δύο χώρες έχουν αναπτύξει στενή συνεργασία στην ενέργεια, στην αμυντική βιομηχανία, στην τεχνολογία και στην ασφάλεια. Το Ισραήλ αποτελεί σημαντικό προμηθευτή προηγμένων οπλικών συστημάτων του Αζερμπαϊτζάν, ενώ το αζερικό πετρέλαιο έχει ιδιαίτερη σημασία για την ισραηλινή ενεργειακή τροφοδοσία.

  Η συνεργασία αυτή απέκτησε καθοριστική στρατιωτική διάσταση στον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020. Τα ισραηλινά μη επανδρωμένα συστήματα, τα πυρομαχικά ακριβείας και άλλες τεχνολογίες ενίσχυσαν σημαντικά τις δυνατότητες των αζερικών Ενόπλων Δυνάμεων. Η Τουρκία, από την πλευρά της, παρείχε στρατιωτική υποστήριξη και κρίσιμες δυνατότητες.

  Η νίκη του Αζερμπαϊτζάν δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο εξωτερικό παράγοντα. Ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού στρατιωτικής προετοιμασίας, οικονομικών πόρων, τουρκικής υποστήριξης, ισραηλινής τεχνολογίας και αδυναμιών της αρμενικής πλευράς.

  Το σημαντικό, όμως, είναι ότι η σχέση Μπακού – Ιερουσαλήμ δεν αποτελεί μια επιφανειακή διπλωματική σύμπτωση. Έχει αποκτήσει θεσμικό, οικονομικό και στρατιωτικό βάθος. Το Αζερμπαϊτζάν εγκαινίασε πρεσβεία στο Ισραήλ το 2023, ενώ η συνεργασία των δύο κρατών επεκτάθηκε περαιτέρω τα επόμενα χρόνια και συγκεκριμένα από χθες ο Πρόεδρος του Ισραήλ Ισαάκ Χέρτσογκ πραγματοποιεί επίσημη επίσκεψη.

  Βλέπουμε λοιπόν ότι τα κράτη δεν κινούνται με βάση τη θρησκευτική συγγένεια αλλά με βάση την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων στρατηγικών συμφερόντων και στόχων.

Γιατί ο Αλίγιεφ δέχεται επιθέσεις από ακραίους ισλαμιστικούς κύκλους;

  Η στενή σχέση με το Ισραήλ έχει καταστήσει τον Αλίγιεφ στόχο επικρίσεων από ορισμένους ακραίους τουρκικούς και ισλαμιστικούς κύκλους. Οι χαρακτηρισμοί περί «υποχείριου των σιωνιστών» εντάσσονται σε μια ιδεολογική αντιπαράθεση που αντιμετωπίζει κάθε στενή συνεργασία μουσουλμανικού κράτους με το Ισραήλ ως προδοσία !

  Το Μπακού όμως συνεργάζεται με το Ισραήλ όπως προειπώθηκε λόγω συμφερόντων. Παράλληλα, διατηρεί στενές σχέσεις με την Τουρκία, οικονομικούς δεσμούς με άλλες δυνάμεις και επιδιώκει να διατηρεί περιθώρια ελιγμών απέναντι στο Ιράν. Η πολυδιάστατη αυτή πολιτική μπορεί να δημιουργεί αντιφάσεις, αλλά αποτελεί συνειδητή προσπάθεια διατήρησης της στρατηγικής αυτονομίας.

  Η υπόθεση της μαντίλας αποκαλύπτει ακριβώς αυτή τη διαφορά. Για ορισμένους κύκλους στην Τουρκία, η θρησκευτική αλληλεγγύη μπορεί να χρησιμοποιείται ως κριτήριο πολιτικής συμμόρφωσης. Για το Μπακού, η κρατική κυριαρχία προηγείται των απαιτήσεων οποιουδήποτε εξωτερικού ιδεολογικού κέντρου.

 

 Η Τουρκία, το Ισραήλ και ο ανταγωνισμός για την περιφερειακή επιρροή

  Η κρίση δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως απόδειξη ότι η συμμαχία Τουρκίας –Αζερμπαϊτζάν καταρρέει όπως ευσεβοποθιστικά βλέπουν κάποιοι στην Ελλάδα. Οι στρατιωτικοί, ενεργειακοί και μεταφορικοί δεσμοί των δύο χωρών παραμένουν βαθιοί. Το κόστος μιας πλήρους ρήξης θα ήταν σημαντικό και για τις δύο πλευρές.

  Η Τουρκία επιδιώκει να εμφανίζεται ως υπερασπιστής των μουσουλμανικών πληθυσμών, ιδίως σε ζητήματα που αφορούν το Παλαιστινιακό και την ισλαμική ταυτότητα. Ταυτόχρονα, επιθυμεί να διατηρεί τον καθοριστικό ρόλο της στις εξελίξεις του Νοτίου Καυκάσου. Όταν, όμως, η επίκληση της θρησκευτικής αλληλεγγύης εκλαμβάνεται από έναν στενό σύμμαχο ως προσπάθεια παρέμβασης στις εσωτερικές του υποθέσεις, η πολιτική αυτή παράγει αντιστάσεις !

  Το Αζερμπαϊτζάν δεν επιθυμεί να επιλέξει μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ. Θέλει να διατηρήσει και τις δύο σχέσεις, επειδή εξυπηρετούν διαφορετικές αλλά αλληλοσυμπληρούμενες ανάγκες. Η Άγκυρα προσφέρει στρατιωτική συνεργασία, πρόσβαση στις μεταφορικές διαδρομές και πολιτική υποστήριξη. Το Ισραήλ προσφέρει προηγμένη τεχνολογία, οπλικά συστήματα και συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας.

Οι συνέπειες για τον Νότιο Καύκασο και την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια

  Οι εξελίξεις αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όταν το Αζερμπαϊτζάν εξεταστεί ως τμήμα ενός ευρύτερου περιφερειακού συμπλέγματος ασφάλειας. Το Μπακού βρίσκεται σε κομβική θέση μεταξύ Κασπίας, Τουρκίας, Ιράν, Ρωσίας και Ευρώπης. Οι ενεργειακοί αγωγοί, οι εμπορικές διαδρομές και οι νέοι διάδρομοι μεταφορών αποτελούν εργαλεία πολιτικής ισχύος. Η συνεργασία με την Τουρκία επιτρέπει στο Αζερμπαϊτζάν να διοχετεύει ενέργεια προς τις ευρωπαϊκές αγορές, ενώ η συνεργασία με το Ισραήλ ενισχύει άλλες διαστάσεις της ασφάλειάς του.

  Η Ρωσία και το Ιράν παρακολουθούν αυτές τις εξελίξεις με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μια αποδυνάμωση της τουρκικής επιρροής στον Νότιο Καύκασο θα μπορούσε να δημιουργήσει περιθώρια για μεγαλύτερη δική τους παρέμβαση. Από την άλλη πλευρά, η ενίσχυση των δεσμών Αζερμπαϊτζάν –Ισραήλ και Αζερμπαϊτζάν –ΗΠΑ μπορεί να προκαλέσει νέες αντιδράσεις από την Τεχεράνη.

  Δεν βρισκόμαστε, επομένως, μπροστά σε μια απλή διμερή διαφωνία. Πρόκειται για μια εξέλιξη που επηρεάζει τις ισορροπίες σε έναν χώρο όπου διασταυρώνονται η ενεργειακή ασφάλεια, η στρατιωτική τεχνολογία, οι ανταγωνισμοί μεγάλων δυνάμεων και η πρόσβαση της Ευρώπης στις αγορές της Κασπίας.

Και η Ελλάδα; Μια εξέλιξη που δεν πρέπει να παρακολουθεί παθητικά

  Για την Ελλάδα, η κρίση έχει τρεις βασικές διαστάσεις.

  Πρώτον, αφορά την τουρκική αντίληψη περί περιφερειακής ηγεμονίας. Η Άγκυρα επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της σε ένα εκτεταμένο γεωγραφικό τόξο, από τη Μαύρη Θάλασσα και τον Νότιο Καύκασο έως την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Η αντίδραση του Αλίγιεφ υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι στενότεροι εταίροι της Τουρκίας διατηρούν δικά τους συμφέροντα και δεν αποδέχονται αυτομάτως τις ηγεμονικές φιλοδοξίες της.

  Δεύτερον, υπάρχει η διάσταση της ενέργειας και των μεταφορών. Το Αζερμπαϊτζάν αποτελεί σημαντικό προμηθευτή φυσικού αερίου για την ευρωπαϊκή αγορά, ενώ οι ενεργειακές υποδομές που διέρχονται από την Τουρκία έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή. Η Αθήνα έχει συμφέρον να ενισχύει τη διαφοροποίηση των πηγών και των οδεύσεων εφοδιασμού, χωρίς να εξαρτά την ενεργειακή της στρατηγική από την υπόθεση ότι οι σχέσεις Άγκυρας –Μπακού θα επιδεινωθούν.

  Τρίτον, υπάρχει η στρατηγική σχέση Ελλάδας –Κύπρου –Ισραήλ. Η συνεργασία του Ισραήλ με το Αζερμπαϊτζάν προσφέρει ένα επιπλέον πεδίο κατανόησης των περιφερειακών ισορροπιών. Η Ελλάδα μπορεί να αναπτύσσει τις δικές της σχέσεις με το Μπακού και να ενισχύει τις συνεργασίες της με το Ισραήλ, χωρίς να απαιτεί από το Αζερμπαϊτζάν να επιλέξει στρατόπεδο ή να εγκαταλείψει την Τουρκία.

Διαπιστώσεις-Συμπεράσματα

  Η αντιπαράθεση για τη μαντίλα στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν αποκαλύπτει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην τουρκική φιλοδοξία περιφερειακής επιρροής και στην προσπάθεια του Μπακού να διατηρήσει τον έλεγχο των εσωτερικών και εξωτερικών επιλογών του.

  Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν εξακολουθούν να έχουν ισχυρά κοινά συμφέροντα. Δεν είναι, όμως, ταυτόσημα κράτη ούτε έχουν πάντοτε την ίδια αντίληψη για τον ρόλο της θρησκείας, τη σχέση με το Ισραήλ και την κατανομή της περιφερειακής ισχύος.

  Το Μπακού έχει αποδείξει ότι μπορεί να συνεργάζεται στενά με την Άγκυρα, να αξιοποιεί τη στρατιωτική υποστήριξή της και ταυτόχρονα να αναπτύσσει βαθιές σχέσεις με το Ισραήλ διατηρώντας στρατηγική αυτονομία.

  Για την Ελλάδα, το δίδαγμα είναι σαφές: η Ανατολική Μεσόγειος, η Μαύρη Θάλασσα και ο Νότιος Καύκασος δεν αποτελούν απομονωμένα γεωπολιτικά πεδία. Οι εξελίξεις στο ένα επηρεάζουν τις ισορροπίες στο άλλο.

  Η Άγκυρα μπορεί να επιδιώκει να εμφανίζεται ως ο φυσικός ηγέτης ενός ευρύτερου τουρκικού και μουσουλμανικού χώρου. Η πραγματικότητα, όμως, είναι περισσότερο σύνθετη. Κάθε κράτος επιδιώκει να προστατεύσει την κυριαρχία του, να διαφοροποιήσει τις συνεργασίες του και να αποφύγει την εξάρτηση από έναν μόνο ισχυρό εταίρο.

  Το «δύο κράτη, ένα έθνος» μπορεί να αποτελεί ισχυρό πολιτικό σύνθημα. Δεν σημαίνει, όμως, «ένα κράτος, μία βούληση». Και αυτή είναι η σημαντικότερη γεωπολιτική διάσταση της σημερινής κρίσης.