ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ
Ο αρχαιότερος λαός της Ευρώπης
(Από το βιβλίο τού Άρη Ν. Πουλιανού: Σαρακατσάνοι – Ο Αρχαιότερος λαός τής Ευρώπης, 1993)
1. Οι Σαρακατσάνοι, με όλα τα ανθρωπολογικά και παλαιοανθρωπολογικά δεδομένα, αναδεικνύονται ο αρχαιότερος λαός της Ευρώπης. Αποτελούν μία αδιάλειπτη βιολογική συνέχεια του Homo sapiens, όπως εμφανίζεται στην Παλαιολιθική Εποχή, ιδίως στη Μέση Παλαιολιθική (~50.000 χρόνια). Εμφανίζουν αρκετά υπολείμματα γνωρισμάτων που οδηγούν στα ίχνη των Αρχανθρώπων της Κατώτερης Παλαιολιθικής, όταν το Ανθρώπινο Γένος αρχίζει να παίρνει τη σημερινή του μορφή και να εμφανίζει έντονα χαρακτηριστικά Σύγχρονου, Σοφού, Λογικού και Κοινωνικού όντος με έναρθρη λαλιά, δηλαδή πριν από ~700.000 χρόνια.
2. Το ολιγότερο που μπορεί να συμπεράνει κανείς με την ανθρωπολογική μελέτη τους, είναι ότι αποτελούν μία «επανεμφάνιση» στο χρόνο των αρχαιοτάτων κατοίκων της Ηπείρου μας, του είδους του Ανθρώπου του λογικού, που απλώνονται στην Ευρώπη κατά τη Μουστιαία εποχή (~ 50.000 χρόνια).
3. Η γλώσσα των Σαρακατσαναίων, σύμφωνα με τα γλωσσολογικά δεδομένα, ήταν και είναι μόνο η ελληνική. Προφανώς η ελληνική πρωτοπαρουσιάζεται στα βουνά της Πίνδου (Άγραφα και Τζουμέρκα) πριν μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια, επιβιώνει κοινωνικά μέσα από την κλειστή οικογενειακή παράδοση των πρώτων προμηθευτών τροφής της ανθρωπότητας, που γίνονται πια οργανωμένοι ποιμένες, και η εξέλιξη του είδους με τη φυσική επιλογή φτάνει στη σημερινή του μορφή. Έτσι μπορεί να πει κανείς, ότι η ελληνική, έμμεσα, με τα ανθρωπολογικά στοιχεία, αποτελεί τη ρίζα των γλωσσών των λεγομένων «ινδοευρωπαϊκών» λαών.
Με τις μετακινήσεις των λαών αυτών προς Βορρά, Δύση και Ανατολή, οι γλώσσες τους δημιουργήθηκαν αρκετά ανεξάρτητα η μία από την άλλη, αλλά χωρίς να εξαφανιστεί ποτέ από τη δομή τους ο αρχικός πυρήνας της ευρωπαϊκής της Πίνδου, δηλαδή της πρωτοελληνικής. Οι γερμανικές θεωρίες περί καθόδου της γλώσσας μας, και των ίδιων των Ελλήνων, από τη Βόρεια Ευρώπη, πρέπει να απορριφθούν παντελώς. Συνεπώς η θεωρία των εκπολιτιστών από το Βορρά (kulturtregeiter), εξυπηρετεί, άλλα σχέδια, αντιεπιστημονικά. Οι ξανθοί προτού «ξανθήνουν» στο νέο τους γεωγραφικό περιβάλλον μίλαγαν κάποιο είδος προελληνικής ή και πρωτοελληνικής. Τουλάχιστον δεν μπορούν ν΄ αρνηθούν ότι από νότιες περιοχές της Ευρώπης πήραν φύτρα και εξελίχθησαν σαν Νεάνθρωποι. Είναι αυτό επιστημονικό δεδομένο που δεν πέφτει πια με καμιά πολιορκία κανενός κάστρου. Όσο για τη γλώσσα, δεν μένει πια παρά να παραδεχτούν, αν δεν δέχονται σαν «μητέρα» των γλωσσών την ελληνική, ότι μόνο με μια επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος λύνεται το πρόβλημα. Όλα τα άλλα εκ του πονηρού, αλλά όχι στον 21ο αιώνα. Ζήτωσαν, λοιπόν, οι Σαρακατσαναίοι (!!), που βοήθησαν δια μέσου των αιώνων να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του ανθρώπου τουλάχιστον στον Ευρωπαϊκό χώρο. Φυσικά, δεν αξιοποιούμε το συμπέρασμα αυτό ρατσιστικά, γιατί παραδεχόμαστε την ανθρώπινη εξέλιξη, όλα τα όντα ίσια ενώπιον της φύσης, κηρύσσουμε την ειρήνη και την αγάπη μεταξύ των λαών και ανθρώπων, γι’ αυτό και παλεύουμε κατά του ρατσισμού, που τον χρησιμοποιούν οι κομπλεξικοί πολιτικάντηδες για να επιβληθούν πάνω σε άλλους.
4. Με την ανθρωπολογική έννοια οι Σαρακατσάνοι ανήκουν στην ηπειρωτική ποικιλία των ευρωπαιοειδών, και όχι στην Αιγαιακή, που είναι κατοπινή εξέλιξη. Οι Ευρωπαιοειδείς απλώνονται από τα Πυρηναία ως τον Καύκασο δια μέσου της Ευρώπης. Από κει και πέρα έχουμε όλες τις δυνατές υποποικιλίες που αναπτύσσονται σ’ αυτό το χώρο και επιδρούν ακόμη μέχρι τους Άϊνου της Ιαπωνίας. Γενικότερο συμπέρασμα: οι Πρωτοευρωπαίοι καταλαμβάνουν αρχικά όλο το χώρο της Ευρώπης και της βόρειας Ασίας. Ο ανθρωπολογικός τύπος της Πίνδου (continental) είναι ο αρχικός πυρήνας των Ευρωπαίων, γνωστός σήμερα και σαν Διναρικός. Οι Σαρακατσάνοι όμως της Πίνδου απετέλεσαν το κλειδί για την ανίχνευση της προϊστορίας των Ευρωπαίων. Δεν γνωρίζω αν η ΕΟΚ γίνει πραγματικότης ή αργότερα διαλυθεί, ανθρωπολογικά όμως οι ευρωπαϊκοί λαοί έχουν κοινή ρίζα που πρωτοφύτρωσε εδώ στην ΝΑ Ευρώπη, στην Ελλαδική Χερσόνησο.
Οι Σαρακατσάνοι είναι νομαδική κτηνοτροφική κοινωνία με καθαρά ελληνική συνείδηση. Άνθρωποι χωρίς τη δική τους γη, οι Σαρακατσάνοι, αναγκάζονταν σε μια συνεχή μετακίνηση για την εξεύρεση λειβαδιών για τα κοπάδια τους. Κάθε τέλος της Άνοιξης, του Αη Γιωργιού, ξεκινούσαν με τα κοπάδια, τις οικογένειες τους και το λιτό νοικοκυριό τους για τα βουνά και πάλι στην αρχή του χειμώνα του Αη Δημήτριου, άρχιζαν να κατηφορίζουν για τα χειμαδιά.
Οι Σαρακατσάνοι της Θράκης κινούνταν από την οροσειρά της Ροδόπης και την οροσειρά του Αίμου μέχρι τους κάμπους των Σερρών και το Βόσπορο. Οι εποχιακές μετακινήσεις τους ακόμη, τους έφερναν να περνούν τα σύνορα και να φθάνουν μέχρι τη Βουλγαρία. Οι δυσκολίες στα "ταξίδια" αυτά των Σαρακατσάνων προς τη Βαλκανική άρχισαν με την προσάρτηση της ανατολ. Ρωμυλίας στη Βουλγαρία το 1885. Για να περάσουν τα σύνορα οι Σαρακατσάνοι χρειάζονταν άδεια από τους Τούρκους, δίνοντας ταυτόχρονα εγγύηση για την επιστροφή τους. Εξ' αιτίας αυτού και για την εξεύρεση των απαραίτητων νομών για τα κοπάδια τους, ένα μέρος των Σαρακατσάνων αναγκάστηκε να μείνει μόνιμα στο Βουλγαρικό και Σερβικό έδαφος.
Στη Βουλγαρία σήμερα υπάρχουν 20.000 Σαρακατσάνοι που έμειναν με τα κοπάδια τους εκεί από το 1915. Οι Σαρακατσάνοι της Θράκης σιγά-σιγά εγκαταλείπουν τη νομαδική ζωή. Μετά τον πόλεμο και την κατοχή, ορισμένοι κατορθώνουν να αποκτήσουν δικά τους κτήματα για να βόσκουν τα κοπάδια τους. Δημιουργούν τους δικούς τους συνοικισμούς και ζουν μια ημιαγροτική - κτηνοτροφική ζωή ή ασκούν διάφορα άλλα επαγγέλματα και ενσωματώνονται έτσι στον ευρύτερο ιστό της ελληνικής κοινωνίας.
Χωρίς μόνιμη κατοικία οι Σαρακατσάνοι, ζούσαν σε χορταρένιες καλύβες, διατηρώντας με προσήλωση το θεσμό της ενδογαμίας. Μια κοινωνική ομάδα που έζησε με το δικό της ρυθμό μέχρι τις αρχές του 20ου αϊ. και διατήρησε με προσήλωση τις παραδόσεις, την κοινωνική της οργάνωση και τον τρόπο ζωής της.
Πέρα από ενασχόληση τους με την κτηνοτροφία και τις εργασίες που αφορούσαν την κτηνοτροφική παραγωγή, οι άνδρες ασχολούνταν με την κατασκευή ξύλινων αντικειμένων καθημερινής χρήσεως (σαρμανίτσες-κούνιες, κουταλοθήκες, τσότρες, γκλίτσες κ.λ.π.). Πάνω στα αντικείμενα αυτά ο καθένας διακοσμούσε ανάλογα με την αξιοσύνη του, φίδια, ήλιους και φεγγάρια. Η Σαρακατσάνα γυναίκα έπρεπε να καλύπτει όλες τις άλλες ανάγκες της οικογένειας και να υφάνει όλα όσα χρειάζονταν για την καθημερινή τους χρήση (καρπέτες, μαξιλάρια κ.ά.). Όλα τα τμήματα που αποτελούν τη Σαρακατσάνικη ενδυμασία, τόσο την ανδρική όσο και τη γυναικεία, ήταν βγαλμένα από τα γυναικεία χέρια.
Η ΑΝΔΡΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΡΑΚΗΣ
Η ενδυμασία του Σαρακατσάνου αποτελείται από:
το μαύρο βρακί, είδος στενού παντελονιού από σαγιάκι. Πάνω από αυτό φοράνε τη μάλλινη φουστανέλα που είναι επίσης φτιαγμένη από σαγιάκι. Η φουστανέλα έχει λαγκιόλια (τρίγωνα κομμάτια υφασμάτινα ραμμένα μεταξύ τους) και οι ραφές της καθώς και τα ανοίγματα στις τσέπες είναι στολισμένα με μαύρο μάλλινο κορδόνι.
το πουκάμισο, λευκό βαμβακερό πλατυμάνικο που στο κάτω μέρος του μανικιού στενεύει.
το γιλέκο, από μαύρο σαγιάκι κεντημένο με μαύρα γαϊτάνια.
το "κορμί" (είδος γιλέκου πάνω στο οποίο στερέωναν τη φουστανέλα.
το τζιμαντάν, είδος ζακέτας με μανίκια, που το φορούσαν το χειμώνα.
τη μάλλινη φουστανέλα οι Σαρακατσάνοι τη φορούν επίσης και με μάλλινες λευκές γκέτες (είδος κάλτσας), διακοσμημένες με μαύρα γαϊτάνια.
στη μέση φορούν το ζωνάρι, μάλλινο υφαντό και πάνω από αυτό το "σλιάφι" δερμάτινη ζώνη.
στο κεφάλι φορούν το σκούφο, είδος μαύρου βελούδινου καπέλου. Στα νεότερα χρόνια φορέθηκε επίσης και το κασκέτο, είδος τραγιάσκας.
στο λαιμό οι Σαρακατσάνοι της Θράκης φορούν το "σιάλι" μακρύ μεταξωτό ριγωτό υφαντό ύφασμα, με κρόσια στις δύο άκρες.
Για το πολύ κρύο ο Σαρακατσάνος ρίχνει επάνω του την "κοντόκαπα" που μοιάζει πολύ με το θρακιώτικο "γιαμουρλούκι".
Γενικά το καθημερινό σαρακατσάνικο ένδυμα είναι επηρεασμένο από την ανδρική θρακιώτικη ενδυμασία.
Η επίσημη, γιορτινή σαρακατσάνικη ενδυμασία αποτελείται από τη φουστανέλα, με τα πολλά λαγκιόλια και είναι φτιαγμένη από αγορασμένο πανί. Χαρακτηριστικό εξάρτημα της, είναι το "τσιπκένιο" (γιλέκο) με αναρριχτά μανίκια στην πλάτη από τσόχα κεντημένη περίτεχνα με μαύρα και χρυσά γαϊτάνια.
Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΡΑΚΗΣΗ γυναικεία Σαρακατσάνικη ενδυμασία είναι εντυπωσιακή και χαρακτηρίζεται από τους σκούρους χρωματισμούς της. Αποτελείται από:
το κατασάρκι, μάλλινη υφαντή φανέλα με πρόσθετα πλεχτά μανίκια.
το πουκάμισο, λευκό βαμβακερό, που φτάνει μέχρι τον αστράγαλο. Στον ποδόγυρο έχει λευκοκέντημα και στα μανίκια πλατύ κέντημα, σταυροβελονιά, σε βυσσινί και μαύρο χρώμα.
την πολύπτυχη μάλλινη μαύρη φούστα με κίτρινες, γαλάζιες και χρυσές τρέσες στο κάτω άκρο της.
το "τσαμαντάνι", είδος γιλέκου, πάνω στο οποίο στερεωνόταν η πολύπτυχη φούστα. Πάνω από το "τσαμαντάνι" οι νέες φορούσαν τη "μτόγκα" είδος γιλέκου με επίρραπτες τρέσες, που ήταν διακοσμημένο και οι ηλικιωμένες φορούσαν το "πατατούκι" (είδος γιλέκου) απλό.
στη μέση μπαίνει το υφασμάτινο ζωνάρι και πάνω από αυτό το ασημοζούναρο.
στα πόδια φοράνε τις κάλτσες, πολύχρωμα τσουράπια διακοσμημένα με διάφορα γεωμετρικά σχέδια.
την "παναούλα" ποδιά, χαρακτηριστικό εξάρτημα της γυναικείας Σαρακατσάνικης ενδυμασίας της Θράκης. Η ποδιά αυτή είναι ένα έργο τέχνης. Πάνω σ' αυτήν η Σαρακατσάνα της Θράκης θα κεντήσει με χρώματα διάφορα μοτίβα και σύμβολα, που που ταυτίζονταν με τον κύκλο της ζωή της, ακόμη σύμβολα που εκφράζουν το δέος της μπροστά στις φυσικές δυνάμεις που καθόριζαν τη ζωή της, τη ζωή της οικογένειας της και των κοπαδιών της. Μοτίβα όπως ο κύκλος, σύμβολο αιωνιότητας που το ταυτίζει με το δικό της κύκλο ζωής ή κύκλος που κλείνει μέσα του το μοτίβο του σταυρού, σύμβολο φυλακτικό και αποτρεπτικό. Σχήματα αυστηρά, γεωμετρικά, βυζαντινά, κλαδιά και δέντρα κόκκινα που συμβολίζουν το χρώμα της χαράς και της θυσίας.
Σαρακατσάνικα στη Bουλγαρία
Oι Σαρακατσάνοι της Bουλγαρίας -πρώην νομάδες- είναι σήμερα εγκατεστημένοι σε κωμοπόλεις και χωριά κυρίως στους πρόποδες της Pίλας και του Aίμου. Aνέρχονται περίπου σε 5.000, κατά άλλους σε 10-15.000.
Παρόλο που στις απογραφές αντιμετωπίζονται ως εθνοτική ομάδα διαφορετική από τους υπόλοιπους 'Ελληνες της Bουλγαρίας, η ελληνική καταγωγή τους είναι -γλωσσολογικά τουλάχιστον- αδιαμφισβήτητη. Tο ιδίωμα των Σαρακατσάνων ανήκει στα βορειοελλαδικά ιδιώματα και εμφανίζει τα βασικά χαρακτηριστικά τους: σίγηση του άτονου τελικού i (π.χ. χέρ', χουράφ') και τροπή του άτονου e σε i και του άτονου o σε u (π.χ. πιδί, χουράφ', λύκους). Eμφανίζει επίσης αποβολή των άτονων i και u στο εσωτερικό της λέξης, χαρακτηριστικό επίσης γνώρισμα των ιδιωμάτων αυτής της ομάδας (π.χ. gbenda <κουβέντα, πγάδ<πηγάδι κ.ά.). Kαι στο επίπεδο της μορφολογίας εντοπίζονται πολλά χαρακτηριστικά κοινά των βορειοελληνικών ιδιωμάτων (π.χ. ονομαστική ενικού αρσενικού γένους του άρθρου ι, π.χ. ι λύκους, ι Kώστας).
Tο λεξιλόγιο της διαλέκτου δεν διαφέρει σημαντικά από αυτό των υπόλοιπων βόρειων ιδιωμάτων: εμφανίζει σημαντικό αριθμό αρχαϊσμών, ξένων δανείων και βαλκανικών λέξεων (λέξεων που απαντούν σε δύο ή περισσότερες βαλκανικές γλώσσες και η προέλευσή τους είναι άγνωστη ή προέρχονται από κάποια παλαιοβαλκανική γλώσσα).
Oι Σαρακατσάνοι της Bουλγαρίας είναι δίγλωσσοι με δεύτερη γλώσσα τη βουλγαρική. Aποτέλεσμα αυτής της επαφής είναι η ύπαρξη πολλών βουλγαρικών δανείων, κυρίως στο λεξιλόγιο, αλλά και στη φωνολογία και τη μορφοσύνταξη.
Οσον αφορά τη σημερινή κοινωνιογλωσσική κατάσταση, λίγα στοιχεία είναι διαθέσιμα. Φαίνεται όμως ότι ο βαθμός γλωσσικής αφομοίωσής τους είναι μικρός. Και αυτό μπορεί να αποδοθεί στο γεγονός ότι αποτελούν μια κλειστή κοινωνική ομάδα και στο ότι η μητρική τους γλώσσα αποτελεί βασικό στοιχείο του εθνοτικού τους αυτοκαθορισμού.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου